Habilitacja hamuje rozwój naukowy kobiet? Wyniki nowego badania

Z badań przeprowadzonych przez dr hab. Natalię Letki z Uniwersytetu Warszawskiego i dra hab. Piotra Sankowskiego, prezesa IDEAS NCBR, wynika, że zniesienie habilitacji mogłoby pozytywnie wpłynąć na zwiększenie liczby kobiet w polskiej nauce.

Publikacja: 18.01.2024 17:44

Dyskusja o tym, jaki wpływ na rozwój kariery naukowców ma habilitacja, toczy się w Polsce właściwie

Dyskusja o tym, jaki wpływ na rozwój kariery naukowców ma habilitacja, toczy się w Polsce właściwie od zawsze.

Foto: Adobe Stock

Dyskusja o tym, jaki wpływ na rozwój kariery naukowców ma habilitacja, toczy się w Polsce właściwie od zawsze. Dotychczas w debacie, o której mowa, korzystano przede wszystkim z subiektywnych opinii, indywidualnych przekonań lub nawiązań do historycznych epizodów. Doktorzy habilitowani Natalia Letki i Piotr Sankowski, chcąc dostarczyć zainteresowanym tematem „twarde argumenty” do rozmowy, podjęli się wspomnianych badań. 

- Chcieliśmy zrozumieć, jaki ogólny wpływ ma ta procedura na kariery naukowców wszędzie tam, gdzie występuje — mówi naukowczyni. 

- Jest bardzo obszerna literatura, w której analizuje się przypadki poszczególnych krajów z habilitacją i wskazuje na jej negatywne skutki — m.in. na wysoki poziom wsobności czy słabą pozycję zawodową młodych ludzi i kobiet. Nasze badanie ze względu na zastosowaną metodologię (wykorzystanie tzw. Big Data) dostarcza ilościowego potwierdzenia wniosków formułowanych przez innych naukowców — dodaje dr hab. Piotr Sankowski. 

Habilitacja hamuje karierę naukową?

Polscy badacze przeprowadzili analizę karier 2,7 mln uczonych z obszaru nauk ścisłych i technicznych z 45 krajów. Habilitacja, czyli stopień naukowy między stopniami doktora i profesora funkcjonuje w około połowie z nich; oprócz Polski, np. w Niemczech, Francji i Włoszech — nie ma jej natomiast m.in. w Wielkiej Brytanii i USA. Opracowania zebranych danych pokazały, że w państwach, w których naukowcy muszą starać się o tytuł doktora habilitowanego, wzrost produktywności naukowej jest wyraźnie słabszy. Habilitacja oznacza uwikłanie w długie procedury, a przed jej zdobyciem ludzie nauki mają ograniczoną niezależność. Dotyczy to zwłaszcza kobiet, których rozwój naukowy jest wyraźnie słabszy niż rozwój badaczek w krajach bez habilitacji.  

Wyniki podjętych analiz wskazują też, że choć luka płciowa (gender gap) wśród osób zajmujących się nauką jest mniejsza w krajach, gdzie występuje habilitacja niż w pozostałych, to rozwój naukowy mierzony liczbą i jakością publikacji jest w nich słabszy. Ten efekt dotyczy jednak niemal wyłącznie kobiet. O ile wśród mężczyzn praca w systemie wymagającym habilitacji nie ma istotnego wpływu na produktywność naukową, w przypadku badaczek widać, że system wymagający habilitacji znacznie spowalnia ich rozwój w porównaniu z koleżankami po fachu z krajów, w których habilitacji nie ma: w 15 roku kariery naukowej ich produktywność jest 2.6 razy większa niż w 2 roku, podczas dla kobiet w systemach bez habilitacji ten wskaźnik wynosi 4.6, a dla mężczyzn w systemach z habilitacją – 4.5.  

Przeprowadzone badanie opiera się na danych z nauk ścisłych i technicznych, ale doktorzy habilitowani  Natalia Letki i Piotr Sankowski mówią, że w naukach społecznych i humanistycznych również jest istotna różnica pomiędzy płciami we wzroście produktywności. Uzyskane wyniki analiz nie dają jednak podstaw do tego, by przypisać ją habilitacji.

- W naszej pracy wykorzystaliśmy wskaźnik bibliometryczny oparty na bazie Scopus. W naukach społecznych i humanistycznych, a zwłaszcza tych drugich, wzorce publikowania są inne niż w naukach o życiu i technicznych, często są to publikacje w czasopismach i wydawnictwach krajowych, w językach narodowych, których Scopus nie obejmuje. Jednocześnie analizy wpływu habilitacji na kariery kobiet w dyscyplinach humanistyczno-społecznych w systemach z habilitacją, np. w Niemczech, pokazują jej bardzo silny negatywny wpływ na rozwój badaczek. Dlatego w przypadku tej grupy nauk traktujemy wyniki bardzo ostrożnie — być może pokazują wzrost umiędzynarodowienia publikacji, a nie produktywności jako takiej — tłumaczy dr hab. Natalia Letki. 

- Badanie pokazało, że luka płciowa w dziedzinie nauk technicznych należy do największych i wynosi aż 58 proc. Budując w Polsce ośrodek badawczy zajmujący się sztuczną inteligencją i zatrudniając w nim czołowych naukowców na różnym etapie kariery naukowej, widzimy to gołym okiem. Mamy ogromną nadreprezentację mężczyzn-badaczy, dlatego warto zastanowić się, jak systemowo możemy ułatwić robienie karier naukowych kobietom – ocenia dr hab. Piotr Sankowski, prezes IDEAS NCBR. 

Zniesienie habilitacji lekiem na całe zło?

Biorąc pod uwagę wyniki omawianych analiz, zasadne wydaje się zadanie pytania, czy zniesienie habilitacji byłoby prostym sposobem na zwiększenie produktywności kobiet aktywnych zawodowo w świecie nauki?

Zdaniem autorów cytowanych badań, habilitacja jest jednym z czynników, które hamują rozwój naukowy kobiet. Jej zniesienie nie spowoduje, że wszystkie problemy w tym zakresie znikną, ale — jak twierdzą doktorzy habilitowani Letki i Sankowski — powinno z czasem pozwolić zniwelować różnicę, którą widać, gdy porównuje się badaczki w krajach z habilitacją i bez. Eksperci podkreślają też, że habilitacja powinna co do zasady mieć pozytywny wpływ na rozwój ludzi nauki, ponieważ ma na celu selekcjonowanie najlepszych z nich.

Czytaj więcej

Toksyczna produktywność. Niepokojące zjawisko dotyka coraz więcej pracowników

- Nasze badanie pokazuje, że tak nie jest nawet w przypadku mężczyzn. Biorąc pod uwagę szeroko zbadany negatywny wpływ habilitacji na rozwój młodych badaczy — kobiet i mężczyzn — uważamy, że jej zniesienie docelowo poprawi również ich sytuację. Wydaje się, że jest to krok w dobrym kierunku, i nawet jeśli nie naprawimy wszystkiego, to nie powinniśmy zaniechać zmian w tym obszarze — mówi dr hab. Natalia Letki. 

- Moim zdaniem samo zniesienie habilitacji nie jest rozwiązaniem problemów, o których mowa. Należałoby dokonać reformy całego systemu nauki — mówi dr Anna Barańska-Szmitko z Katedry Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego. - Teoretycznie teraz nie ma konieczności robienia habilitacji, ale tylko osoby, które mają ten stopień, naprawdę liczą się w świecie nauki; na przykład mogą zasiadać w komitetach naukowych najważniejszych instytucji działających na tym polu, czy pełnić różnorakie funkcje eksperckie — dodaje naukowczyni.

- Warto byłoby może nie tyle znieść habilitację, co dać kobietom możliwość robienia jej w innym rygorze czasowym i na innych zasadach niż te obowiązujące mężczyzn — stwierdza dr Anna Bendrat z Katedry Anglistyki i Amerykanistyki UMCS w Lublinie. - To ważne w kontekście macierzyństwa, które z oczywistych względów ma wpływ na możliwości realizacji wyzwań zawodowych, ale bynajmniej nie oznacza rezygnacji z ich podejmowania i chęci rozwoju — podsumowuje wykładowczyni.

Dyskusja o tym, jaki wpływ na rozwój kariery naukowców ma habilitacja, toczy się w Polsce właściwie od zawsze. Dotychczas w debacie, o której mowa, korzystano przede wszystkim z subiektywnych opinii, indywidualnych przekonań lub nawiązań do historycznych epizodów. Doktorzy habilitowani Natalia Letki i Piotr Sankowski, chcąc dostarczyć zainteresowanym tematem „twarde argumenty” do rozmowy, podjęli się wspomnianych badań. 

- Chcieliśmy zrozumieć, jaki ogólny wpływ ma ta procedura na kariery naukowców wszędzie tam, gdzie występuje — mówi naukowczyni. 

Pozostało 92% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Nauka
Angelika Andrzejewska-Romanowska. Badaczka, która poskramia "skaczące geny"
Materiał Promocyjny
Wykup samochodu z leasingu – co warto wiedzieć?
Nauka
Europejski Dzień Mózgu. Czyj mózg jest większy: kobiecy czy męski?
Nauka
Kiedy nasz mózg najszybciej nauczy się języka obcego?
Nauka
Po kim dziedziczymy urodę? Genetyczka wyjaśnia skomplikowany mechanizm
Nauka
Miliard dolarów dla studentów medycyny. Hojny dar byłej wykładowczyni